Dễ chịu hay khó chịu đều giúp sáng tạo!

Ai làm sáng tạo cũng đều trải qua: cảm xúc

Những khoảnh khắc thư giãn tản bộ, căng thẳng vì lịch trình đều có thể kích hoạt ý tưởng sáng tạo!

Thường thì chúng ta chỉ nghĩ rằng "happy thì mới creative". Nhưng sự thật, khoa học tâm lý đã chứng minh điều này không hề đơn giản. Đằng sau một ý tưởng bùng nổ, có thể là cả một "kính vạn hoa cảm xúc" đấy!

1. Phá bỏ lầm tưởng: Sáng tạo không chỉ đến từ lúc buồn

Hãy nhìn vào mô hình lưỡng cực cảm xúc . Mô hình này sắp xếp cảm xúc dựa trên hai trục: mức độ dễ chịu (valence) và cường độ cảm xúc (arousal). Nhưng điểm mấu chốt ở đây không phải là bạn vui hay buồn, mà là cường độ động lực (motivational intensity) của cảm xúc đó.

• Khi cảm xúc ở cường độ thấp (dù vui hay buồn): Trạng thái này giúp chúng ta mở rộng sự chú ý. Khi tâm trí không bị áp lực, bạn sẽ dễ dàng để nó "đi lang thang", quan sát và kết nối những điều tưởng chừng không liên quan. Đây chính là lúc tư duy phân kỳ (divergent thinking) lên ngôi, giúp bạn tạo ra vô vàn ý tưởng mới.
  • Ví dụ: Một buổi chiều buồn bã, ngồi thẩn thơ nhìn mưa rơi, bạn chợt nảy ra ý tưởng cho một kịch bản phim đầy chất thơ. Hay cảm giác thư giãn sau khi hoàn thành công việc lại giúp bạn nghĩ ra một chiến lược marketing đột phá.
• Khi cảm xúc ở cường độ cao (dù vui hay buồn): Ngược lại, những cảm xúc mạnh mẽ như sự khao khát (tích cực) hay sự ghê tởm (tiêu cực) lại thu hẹp sự tập trung của bạn. Trạng thái này không phải là xấu, mà là cần thiết để bạn tư duy hội tụ (convergent thinking) – tức là tập trung vào một mục tiêu cụ thể và đưa ra giải pháp hiệu quả nhất.
  • Ví dụ: Áp lực deadline (cảm xúc tiêu cực, cường độ cao) có thể khiến bạn tập trung cao độ để hoàn thành sản phẩm. Hay niềm khao khát chinh phục mục tiêu (cảm xúc tích cực, cường độ cao) sẽ thúc đẩy bạn sàng lọc ý tưởng và biến nó thành sản phẩm cuối cùng.

Đặc biệt, sự lưỡng cảm cảm xúc (vừa vui vừa buồn cùng lúc) có thể là một "chất xúc tác" cực mạnh. Trạng thái này báo hiệu cho não bộ rằng có điều gì đó bất thường đang xảy ra, và nó cần phải tìm kiếm những mối liên kết mới để giải quyết vấn đề. Rất nhiều ý tưởng đột phá đã ra đời từ những khoảnh khắc cảm xúc phức tạp như vậy.

2. Sáng tạo là một quá trình liên kết: Từ tâm hồn đến ý tưởng

Bạn có bao giờ tự hỏi vì sao một bài hát buồn lại chạm đến tim nhiều người như vậy, hay một bức ảnh đơn giản lại khiến bạn suy ngẫm mãi không thôi? Đó chính là vì nó đã được tạo ra bằng cả kỹ năng chuyên môn và sự rung cảm cá nhân.

Theo Lý thuyết thành tố của Teresa Amabile, sự sáng tạo là kết quả của sự "hợp lưu" giữa các yếu tố sau:

1. Kiến thức chuyên môn: Đây là nền tảng. Bạn không thể sáng tạo trong lĩnh vực bạn không am hiểu. Để làm nội dung hay, bạn phải đọc nhiều, học hỏi nhiều, và nắm vững kiến thức chuyên môn.
2. Quá trình tư duy sáng tạo: Khả năng liên kết, đột phá và linh hoạt trong suy nghĩ. Đây chính là "cơ bắp" sáng tạo của bạn.
3. Động lực nội tại: Điều quan trọng nhất! Bạn sáng tạo nhất khi làm việc vì niềm đam mê, vì bạn thấy công việc đó thú vị và đầy thử thách. Tiền bạc hay danh tiếng là phần thưởng, nhưng đừng để nó trở thành lý do duy nhất.
4. Môi trường: Một không gian làm việc an toàn, nơi bạn được phép thử và sai, được sếp và đồng nghiệp ủng hộ sẽ giúp ý tưởng của bạn "cất cánh".

Sự sáng tạo không phải là một hành động đơn độc. Nó là một quá trình liên kết chặt chẽ giữa cảm xúc, kiến thức và môi trường xung quanh.

3. Vượt qua bế tắc & nuôi dưỡng sáng tạo từ những điều nhỏ nhất

Vậy, làm sao để áp dụng những kiến thức này vào thực tế?

• "Tách mình khỏi công việc": Khi bế tắc, đừng cố gắng "cày" nữa. Hãy đi dạo, nghe một bài hát bạn yêu thích hoặc xem một bộ phim. Cảm xúc sẽ giúp bạn nới lỏng sự tập trung và tạo ra khoảng trống cho những ý tưởng mới.
• "Đừng sợ cảm giác buồn chán": Đôi khi, sự buồn chán chính là "chất xúc tác" cho sự sáng tạo. Hãy cho phép bản thân có những khoảnh khắc không làm gì cả, để tâm trí được tự do lang thang và khám phá.
• "Viết tuôn chảy (Brain dump)": Khi bạn có quá nhiều cảm xúc và suy nghĩ trong đầu, hãy viết hết ra giấy mà không cần quan tâm đến logic. Kỹ thuật này giúp bạn giải phóng năng lượng và thường dẫn đến những ý tưởng bất ngờ.

Hãy nhớ, sáng tạo không phải là một món quà, mà là một hành trình liên tục của cảm xúc và hành động.